झाडे जगली तरच उद्याचा महाराष्ट्र जगेल!

महासंवाद संपादकीय : सह्याद्री, भीमाशंकर आणि संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान वाचविण्यासाठी निसर्गसंवर्धनाचा निर्धार; छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या विचारांचा वारसा जपण्याचे आवाहन

झाडे म्हणजे केवळ लाकूड नव्हे, तर ती पृथ्वीचा श्वास आहेत. जंगल म्हणजे केवळ हिरवळ नव्हे, तर ते असंख्य पशुपक्ष्यांचे घर, नद्यांचे उगमस्थान, पावसाच्या चक्राचा महत्त्वाचा आधार आणि मानवी जीवनाचा प्राण आहे. सह्याद्रीच्या डोंगररांगा, भीमाशंकरचे घनदाट जंगल आणि संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानासारखी वनक्षेत्रे ही महाराष्ट्राची अमूल्य नैसर्गिक संपत्ती आहे. या जंगलांचे रक्षण करणे ही केवळ शासनाची जबाबदारी नसून प्रत्येक नागरिकाचे कर्तव्य आहे.

आज विकासाच्या नावाखाली होणारी अनियंत्रित वृक्षतोड, डोंगरांचे उत्खनन, जंगलांवरील अतिक्रमण आणि नैसर्गिक अधिवासांचा ऱ्हास या समस्यांकडे गांभीर्याने पाहण्याची गरज आहे. विकास झाला पाहिजे; पण तो निसर्गाचा विनाश करून नव्हे, तर निसर्गाचे रक्षण करून झाला पाहिजे. कारण निसर्ग टिकला, तरच मानवी जीवन सुरक्षित राहील.

वृक्षतोडीमुळे पर्यावरणाचे संतुलन धोक्यात

झाडे वातावरणातील कार्बन डायऑक्साइड शोषून घेतात आणि प्रकाशसंश्लेषणाच्या प्रक्रियेद्वारे प्राणवायू निर्माण करतात. जंगलातील झाडे, वनस्पती आणि माती स्थानिक तापमान व आर्द्रतेचे संतुलन राखण्यास मदत करतात. मोठ्या प्रमाणावर वृक्षतोड झाल्यास तापमानात वाढ होणे, स्थानिक हवामानात बदल होणे आणि कार्बन साठवण्याची नैसर्गिक क्षमता कमी होणे असे परिणाम होऊ शकतात.

जंगलांचा पावसाच्या पाण्याचे व्यवस्थापन आणि जलस्रोतांचे संरक्षण यांतही महत्त्वाचा वाटा असतो. झाडांची मुळे आणि वनस्पतींचे आच्छादन पावसाचे पाणी जमिनीत मुरण्यास मदत करतात. वृक्षतोड आणि जमिनीची धूप वाढल्यास पावसाचे पाणी वेगाने वाहून जाऊ शकते. त्यामुळे काही भागांत भूजल पुनर्भरण कमी होणे, विहिरींची पाणीपातळी खालावणे आणि उन्हाळ्यात पाणीटंचाई वाढणे यांचा धोका निर्माण होऊ शकतो.

भीमाशंकर हे भीमा नदीच्या उगमाशी संबंधित महत्त्वाचे वनक्षेत्र आहे. त्यामुळे तेथील जंगलांचे संरक्षण करणे म्हणजे केवळ वन्यजीवांचे रक्षण नव्हे, तर जलसुरक्षा आणि पर्यावरणीय संतुलन टिकविण्यासाठीही महत्त्वाचे पाऊल आहे.

सह्याद्रीचे जंगल वाचले, तरच डोंगरांचे संरक्षण होईल!

सह्याद्री हा पश्चिम घाटाचा महत्त्वाचा भाग असून, येथील जंगल, डोंगरउतार, ओढे आणि नैसर्गिक अधिवास जैवविविधता टिकविण्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहेत.

डोंगरावरील झाडांची मुळे माती घट्ट धरून ठेवण्यास मदत करतात. वृक्षतोड, अनियंत्रित उत्खनन आणि नियमबाह्य बांधकामांमुळे माती उघडी पडते. मुसळधार पावसाच्या काळात माती वाहून जाणे, जलप्रवाहांमध्ये गाळ साचणे आणि डोंगरउतार अस्थिर होण्याचा धोका वाढू शकतो.

याचा परिणाम शेती, रस्ते, ओढे, धरणे आणि डोंगरपायथ्याच्या गावांवर होऊ शकतो. त्यामुळे सह्याद्रीच्या संवेदनशील भागांतील वनसंपत्तीचे संरक्षण करणे अत्यंत गरजेचे आहे. विकासकामे करताना पर्यावरणाची हानी होणार नाही, याची काळजी घेणे ही काळाची गरज आहे.

जंगल म्हणजे वन्यजीवांचे घर!

जंगल हे बिबट्या, शेकरू, विविध पक्षी, फुलपाखरे, सरपटणारे प्राणी आणि असंख्य सूक्ष्मजीवांचे नैसर्गिक घर आहे. प्रत्येक झाडाचा या परिसंस्थेत महत्त्वाचा वाटा असतो. झाडे तोडल्यामुळे वन्यजीवांचे अन्न, निवारा आणि प्रजननासाठी आवश्यक असलेला अधिवास नष्ट होऊ शकतो.

भीमाशंकर परिसरातील शेकरू हा विशेष महत्त्वाचा वन्यजीव आहे. त्याच्या अस्तित्वासाठी वृक्षाच्छादित जंगल आवश्यक आहे. जंगलांचे क्षेत्र कमी झाल्यास वन्यजीव मानवी वस्त्यांकडे वळण्याची शक्यता वाढते. यातून पिकांचे नुकसान, मानव-वन्यजीव संघर्ष आणि वन्यजीवांच्या मृत्यूच्या घटना घडू शकतात.

एखादे जुने झाड तोडले जाते, तेव्हा केवळ एक झाड नष्ट होत नाही, तर त्या झाडावर अवलंबून असलेल्या पक्ष्यांची घरटी, कीटकांचा अधिवास आणि इतर जीवसृष्टीशी जोडलेली नैसर्गिक साखळीही बाधित होऊ शकते. म्हणूनच जैवविविधतेचे संरक्षण करण्यासाठी जंगलांचे रक्षण करणे आवश्यक आहे.

संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान : मुंबईचे नैसर्गिक वैभव

मुंबईसारख्या महानगरात संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान हे निसर्गाचे अमूल्य वरदान आहे. या वनक्षेत्रातील जैवविविधता, वृक्षसंपदा आणि नैसर्गिक अधिवास यांचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे.

वाढते शहरीकरण, बांधकामे, प्रदूषण आणि तापमानवाढ यांच्या पार्श्वभूमीवर शहरांमधील नैसर्गिक हिरवाई जपणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. झाडे सावली देतात, वातावरणातील कार्बन साठवतात आणि धूलिकण अडविण्यास मदत करतात. जंगलांचे क्षेत्र कमी झाल्यास शहरी उष्णतेची समस्या अधिक गंभीर होऊ शकते.

संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानासारख्या वनक्षेत्रांचे संरक्षण करणे म्हणजे मुंबईच्या पर्यावरणाचे संरक्षण करणे होय. त्यामुळे या परिसरातील नैसर्गिक संपत्तीचे जतन करण्यासाठी शासन, वनविभाग, स्थानिक प्रशासन आणि नागरिकांनी एकत्रित प्रयत्न केले पाहिजेत.

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा विचार : निसर्गाचे रक्षण हेही कर्तव्य!

छत्रपती शिवाजी महाराजांचे स्वराज्य हे केवळ किल्ले, तलवारी आणि युद्धांपुरते मर्यादित नव्हते. रयतेचे हित, शेती, जलसंपत्ती, वनसंपत्ती आणि प्रशासनातील जबाबदारी यांनाही त्यांच्या राज्यकारभाराच्या ऐतिहासिक अभ्यासात महत्त्वाचे स्थान आहे.

शिवकालीन प्रशासनाशी संबंधित ‘आज्ञापत्रा’मध्ये वृक्षसंपत्तीच्या वापराबाबत विचार मांडलेले आढळतात. आंबा आणि फणस यांसारखी झाडे वाढण्यासाठी अनेक वर्षे लागतात. त्यामुळे त्यांची मनमानीपणे तोड करू नये आणि लाकडाची गरज भागविताना योग्य काळजी घ्यावी, असा विचार या ऐतिहासिक परंपरेतून पुढे येतो.

या विचारांचा आजच्या काळातही मोठा अर्थ आहे.

झाडे ही केवळ संपत्ती नसून पुढील पिढ्यांचा अनमोल वारसा आहे.
विकास करताना निसर्गाचे नुकसान होणार नाही, याची काळजी घेतली पाहिजे.
नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा वापर गरजेनुसार आणि जबाबदारीने केला पाहिजे.
रयतेचे हित आणि पर्यावरणाचे हित यांचा विचार करून निर्णय घेतले पाहिजेत.

महाराजांच्या नावाचा जयघोष करणे जितके महत्त्वाचे आहे, तितकेच त्यांच्या लोककल्याणकारी विचारांचा आचरणात स्वीकार करणेही महत्त्वाचे आहे. आज आपण खऱ्या अर्थाने शिवप्रेमी असल्याचे सिद्ध करायचे असेल, तर गड-किल्ले, डोंगर, नद्या, जंगले आणि वृक्षसंपत्ती यांचे रक्षण केले पाहिजे.

जंगलांच्या संरक्षणासाठी ठोस उपाययोजना आवश्यक

सह्याद्री, भीमाशंकर आणि संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान परिसरातील वनसंपत्तीचे संरक्षण करण्यासाठी शासन, वनविभाग आणि संबंधित स्थानिक प्रशासनाने पुढील बाबींकडे विशेष लक्ष दिले पाहिजे.

संवेदनशील वनक्षेत्रांमधील वृक्षतोडीवर प्रभावी नियंत्रण ठेवावे.
बेकायदेशीर वृक्षतोड, वनजमिनीवरील अतिक्रमण आणि अनधिकृत उत्खननाविरुद्ध नियमानुसार कारवाई करावी.
वन्यजीवांच्या नैसर्गिक अधिवासांचे संरक्षण करावे.
विकासकामांपूर्वी पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करून आवश्यक परवानग्या आणि कायदेशीर प्रक्रियांचे पालन करावे.
स्थानिक ग्रामपंचायती, ग्रामसभा, सामाजिक संस्था आणि नागरिकांना वनसंवर्धनाच्या उपक्रमांत सहभागी करून घ्यावे.
स्थानिक प्रजातींची झाडे लावून त्यांना नियमित पाणी द्यावे, त्यांचे संगोपन करावे आणि रोपे जगण्याचे प्रमाण तपासावे.
जंगलांचे संरक्षण करणाऱ्या स्थानिक संस्था आणि नागरिकांना प्रोत्साहन द्यावे.
पर्यावरणाची हानी करणाऱ्या कृतींना विरोध करताना कायदेशीर, शांततापूर्ण आणि लोकशाही मार्गांचा अवलंब करावा.

केवळ वृक्षलागवड करून पर्यावरणाचे प्रश्न सुटणार नाहीत. लावलेली रोपे जगविणे महत्त्वाचे आहेच; परंतु त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे अस्तित्वात असलेली जुनी आणि जैवविविधतेने समृद्ध जंगले वाचविणे. कारण मोठे जंगल तयार होण्यासाठी अनेक वर्षे लागतात. त्यामुळे झाडे तोडून नंतर रोपे लावण्यापेक्षा आधीपासून अस्तित्वात असलेल्या जंगलांचे संरक्षण करणे अधिक आवश्यक आहे.

निसर्गाचे रक्षण म्हणजे भावी पिढ्यांच्या भविष्याचे रक्षण!

मित्रांनो, आपण आपल्या घराचे संरक्षण करतो, आपल्या कुटुंबाची काळजी घेतो आणि आपल्या मुलांच्या उज्ज्वल भविष्याचे स्वप्न पाहतो. मग या पृथ्वीच्या संरक्षणाची जबाबदारी आपण का विसरतो?

जंगलातील झाडे बोलू शकत नाहीत; पण ती आपल्या जीवनासाठी आवश्यक असलेल्या नैसर्गिक प्रक्रियांना आधार देतात. पक्षी आपली घरटी गमावतात, वन्यजीव आपला अधिवास गमावतात आणि नद्या-ओढ्यांच्या नैसर्गिक व्यवस्थेवर परिणाम होतो. या सगळ्याची किंमत शेवटी माणसालाच मोजावी लागते.

आज आपण एक झाड वाचवले, तर उद्या अनेक जीवांना आधार मिळू शकतो. आज आपण जंगल वाचवले, तर उद्याच्या पिढ्यांना स्वच्छ हवा, पाणी आणि निसर्गाचा वारसा मिळू शकतो.

लक्षात ठेवा, जंगल नष्ट होते तेव्हा केवळ झाडे संपत नाहीत, तर निसर्गातील असंख्य जीवांच्या परस्परसंबंधांची साखळी तुटते. त्यामुळे निसर्गाचे रक्षण करणे ही केवळ पर्यावरणप्रेमींची जबाबदारी नसून प्रत्येक नागरिकाचे कर्तव्य आहे.

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी रयतेच्या हिताचा आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीच्या जबाबदार वापराचा जो आदर्श आपल्या ऐतिहासिक परंपरेत ठेवला, त्यातून आजच्या समाजाने प्रेरणा घ्यायला हवी. महाराजांच्या विचारांचा सन्मान करायचा असेल, तर निसर्गाचे रक्षण करण्यासाठी प्रत्यक्ष कृती केली पाहिजे.

सह्याद्रीचे डोंगर हिरवे राहिले पाहिजेत. भीमाशंकरचे जंगल सुरक्षित राहिले पाहिजे. संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानातील जैवविविधता जपली गेली पाहिजे. आपल्या गावातील झाडे, देवराया, ओढे आणि जलस्रोत यांचेही संरक्षण झाले पाहिजे.

विकास हवा, पण विनाश नको; प्रगती हवी, पण पर्यावरणाची किंमत मोजून नको!

झाडे लावा, झाडे जगवा, जंगल वाचवा आणि निसर्गाचे रक्षण करा!

झाडे जगली तर निसर्ग जगेल, निसर्ग जगला तर मानव जगेल!

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या विचारांचा वारसा जपूया; सह्याद्री वाचवूया, भीमाशंकर वाचवूया आणि जंगलांचे संरक्षण करूया!

अरुण काकडे
मराठा सेवक | मराठा क्रांती मोर्चा संघटक | शिवराज्य ब्रिगेड प्रदेश संघटक, महाराष्ट्र राज्य

Please follow and like us: